Człowiek z żelaza – obsada i najważniejsze role

„Człowiek z żelaza” Andrzeja Wajdy z 1981 roku to jeden z tych filmów, które nie tylko opisują historię, ale ją współtworzą. Obraz powstał w ekspresowym tempie – dosłownie w biegu za wydarzeniami Sierpnia ’80 – i trafił do Cannes, zanim zdążył mieć polską premierę. Złota Palma i nominacja do Oscara to fakty, ale prawdziwą siłą tego filmu jest obsada: plejada aktorów, którzy w 1981 roku byli albo już na szczycie, albo właśnie wchodzili na scenę polskiego kina. Poniżej – kto zagrał co i dlaczego te role do dziś się pamięta.

O czym jest film i skąd ten tytuł?

„Człowiek z żelaza” to polski dramat filmowy z 1981 roku w reżyserii Andrzeja Wajdy, na podstawie scenariusza Aleksandra Ścibora-Rylskiego, będący kontynuacją „Człowieka z marmuru”. Akcja toczy się w 1980 roku podczas wydarzeń sierpniowych. Autor scenariusza Aleksander Ścibor-Rylski przebywał za granicą w czasie wydarzeń sierpniowych – w ciągu zaledwie sześciu dni, na podstawie dokumentów, relacji świadków i zapisów magnetofonowych, napisał scenariusz.

Wyjaśniając tytuł, Ścibor-Rylski mówił: „Birkut przyjechał ze wsi na budowę Nowej Huty twardy i takim pozostał. Narasta w nim świadomość, ale jako charakter pozostaje monolitem od początku do końca. Jego syn najpierw prezentuje się jako młody człowiek, dość nieufny i zamknięty w sobie. Jest dopiero takim kawałkiem żelaza, który trzeba wykuć. I wykuwa go życie – śmierć ojca, rok 1976, działalność w wolnych związkach zawodowych i wreszcie sam strajk.”

Film realizowano w zawrotnym tempie – kończono zdjęcia, montowano i przygotowywano francuskie tłumaczenie, by móc go pokazać na festiwalu w Cannes. Kopia dotarła tam tuż przed pokazem 27 maja 1981 roku, co nie przeszkodziło filmowi w zdobyciu Złotej Palmy. W tym samym roku w Gdańsku na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych film otrzymał nagrodę „Solidarności”. Został też uhonorowany Srebrnym Gronem podczas Lubuskiego Lata Filmowego w Łagowie. W 1982 roku otrzymał nominację do Oscara w kategorii film nieanglojęzyczny.

Do 12 grudnia 1981 roku, kiedy film zdjęto z ekranów w wyniku wprowadzenia stanu wojennego, „Człowieka z żelaza” zdążyło obejrzeć w Polsce ponad 5 milionów widzów. Podczas premiery we Francji film obejrzało ponad 378 000 osób.

Jerzy Radziwiłowicz – podwójna rola, jedna legenda

Główną rolę w filmie zagrał Jerzy Radziwiłowicz. Urodził się w 1950 roku i ukończył Wydział Aktorski warszawskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej. W tym samym roku został zaangażowany do Starego Teatru w Krakowie.

W „Człowieku z żelaza” zagrał dwie role: Maćka Tomczyka – syna Birkuta, oraz samego Mateusza Birkuta. Dziennikarz Winkel dostaje zadanie zrobienia reportażu kompromitującego robotnika i aktywistę komitetu strajkowego, Macieja Tomczyka – syna Mateusza Birkuta, bohatera „Człowieka z marmuru”. Z czasem jednak Winkel okazuje coraz większą sympatię wobec strajkujących robotników.

Radziwiłowicz nie brał udziału w castingu do „Człowieka z marmuru”. „Wajda po prostu zaproponował, żebym to ja zagrał” – opowiadał aktor. Wystąpił w nagradzanym na całym świecie „Człowieku z marmuru” (1976) i „Człowieku z żelaza” (1981), filmach, które stały się symbolem rozrachunku z epoką stalinowską i zapowiedzią wolnościowych przemian.

Kariera teatralna i filmowa Radziwiłowicza

Radziwiłowicz zadebiutował w 1972 roku na scenie Starego Teatru w Krakowie rolą Zagorskiego w „Bolszewikach” Michaiła Szatrowa. Rok później występował już w „Dziadach” Adama Mickiewicza w reżyserii Konrada Swinarskiego, przedstawieniu, które przeszło do kanonu teatru polskiego. U Swinarskiego Radziwiłowicz wystąpił jeszcze w „Wyzwoleniu” i telewizyjnej wersji „Sędziów” Wyspiańskiego, rozpoczął także próby do „Hamleta” Szekspira, w którym zagrać miał rolę główną. Próby przerwała nagła śmierć reżysera.

W 1982 roku zagrał u boku Isabelle Huppert i Michela Piccoliego w „Pasji” Jean-Luca Godarda. Wcielił się tam w postać reżysera, który wyjeżdża z Polski na Zachód, by tam pracować. W 2003 roku Radziwiłowicz rozpoczął trwającą pięć lat telewizyjną przygodę z Władysławem Pasikowskim. W kryminalnym serialu „Glina” aktor zagrał głównego bohatera – nadkomisarza Andrzeja Gajewskiego.

Radziwiłowicz otrzymał liczne odznaczenia państwowe: Srebrny Krzyż Zasługi (1989), Kawaler Orderu Sztuki i Literatury przyznany przez Francję (1993), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2005), Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze – Gloria Artis” (2013) oraz Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2017).

Krystyna Janda – Agnieszka, ikona polskiego kina

Krystyna Jolanta Janda, urodzona 18 grudnia 1952 roku, jest polską aktorką filmową i teatralną, reżyserką i piosenkarką. Znana jest przede wszystkim z pierwszoplanowych ról w filmach Andrzeja Wajdy, w tym „Człowieku z marmuru” (1976) i „Człowieku z żelaza” (1981). Jest powszechnie uważana za jedną z najpopularniejszych i najważniejszych polskich aktorek swojego pokolenia oraz ikonę polskiego kina.

Janda studiowała w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie, dyplom uzyskała w 1975 roku. Na scenie zadebiutowała w 1976 roku w Teatrze Ateneum w Warszawie w roli Anieli w „Ślubach panieńskich” Aleksandra Fredry. Debiutem filmowym Jandy była kreacja Agnieszki w „Człowieku z marmuru” Andrzeja Wajdy (1976).

W „Człowieku z żelaza” Janda powróciła do roli Agnieszki – dokumentalistki i żony Maćka Tomczyka. Zagrała łącznie w sześciu filmach Wajdy, m.in. w „Bez znieczulenia” (1978), „Dyrygencie” (1979), „Człowieku z żelaza” (1981) i „Tataraku” (2009). W 1982 roku zagrała główną postać w filmie Ryszarda Bugajskiego „Przesłuchanie”, który po raz pierwszy trafił na ekrany dopiero siedem lat później, w 1989 roku, po upadku komunizmu. Mimo późnej premiery Janda zdobyła za tę rolę międzynarodowe uznanie, w tym nagrodę dla najlepszej aktorki na Festiwalu Filmowym w Cannes (1990).

Życie prywatne Krystyny Jandy

W latach 1974–1979 była zamężna z aktorem Andrzejem Sewerynem. W 1981 roku poślubiła Edwarda Kłosińskiego, który zmarł 5 stycznia 2008 roku. Ma troje dzieci: córkę Marię Seweryn oraz dwóch synów – Adama i Jędrzeja Kłosińskich.

Warto dodać, że w angażu do „Człowieka z marmuru” pomógł operator, a późniejszy mąż – Edward Kłosiński. W kuluarach mówiono, że to on podpowiedział, by zaprosić początkującą Jandę na zdjęcia próbne. Casting wygrała, a po „Człowieku z marmuru” jej kariera nabrała rozpędu.

W 2005 roku Janda założyła własny prywatny Teatr Polonia w Warszawie. Jest również założycielką i szefową Fundacji Krystyny Jandy na rzecz Kultury. W 2010 roku fundacja otworzyła kolejny teatr w Warszawie – Och-Teatr na Ochocie.

Marian Opania – dziennikarz, który zmienił stronę

Marian Opania, urodzony 1 lutego 1943 roku, jest polskim aktorem filmowym i piosenkarzem. Urodził się w Puławach jako drugi syn Juliana i Jadwigi. Jego ojciec był leśnikiem i oficerem piechoty Wojska Polskiego – zginął w Powstaniu Warszawskim.

Rolę dziennikarza Winkla miał zagrać Zbigniew Zapasiewicz, jednak uznano, że jego twarz intelektualisty nie pasuje do zmęczonego życiem dziennikarza-alkoholika. Ostatecznie w tę rolę wcielił się Marian Opania. Jedna z jego ważniejszych ról to właśnie dziennikarz w „Człowieku z żelaza”, który pod wpływem wydarzeń Sierpnia ’80 w Gdańsku „nawraca się” i z wiarą w lepsze jutro zrywa z reżimem.

W 1964 roku ukończył warszawską Państwową Wyższą Szkołę Teatralną. Po raz pierwszy pojawił się na ekranie w 1962 roku. Będąc początkującym aktorem, grywał role wrażliwych młodzieńców, zagubionych ludzi, którzy pragną uciec od schematów i kompromisów. Największą popularność przyniosły mu jednak kreacje komediowe. Widzowie pamiętają jego występy w „Rozmowach kontrolowanych”, „Piłkarskim pokerze” czy „Pajęczarkach”.

Prywatnie Marian Opania jest od 1960 roku żonaty i ma dwójkę dzieci: Magdalenę i Bartosza. Bartosz Opania jest aktorem. W 2015 roku Marian Opania nagrał album z piosenkami Leonarda Cohena i Jaromira Nohavicy – „Opania Cohen Nohavica”.

Bogusław Linda – Dzidek i początek drogi na szczyt

Bogusław Linda, urodzony 27 czerwca 1952 roku, jest polskim aktorem. Urodził się w Toruniu, gdzie ukończył szkołę średnią. Jest absolwentem krakowskiej Akademii Sztuk Dramatycznych i współzałożycielem oraz wykładowcą Warszawskiej Szkoły Filmowej.

W „Człowieku z żelaza” Linda wcielił się w rolę Dzidka – młodego inteligenta zaangażowanego w wydarzenia Sierpnia ’80. Kolejny rok okazał się przełomowym w jego karierze – wystąpił w filmie Andrzeja Wajdy „Człowiek z żelaza”, a w tym samym roku zagrał znów w filmie Agnieszki Holland „Kobieta samotna” oraz „Przypadku” Krzysztofa Kieślowskiego.

W 1992 roku zagrał Franza Maurera w „Psach” Władysława Pasikowskiego. Ta rola ukształtowała wizerunek Lindy jako cynicznego „twardziela”, wzmocniony przez kolejne filmy: „Psy 2: Ostatnia Krew”, „Sarę” Macieja Ślesickiego i „Demony wojny” Pasikowskiego.

Prywatnie Linda pasjonuje się jeździectwem i łowiectwem, jest ojcem trojga dzieci. Jest ojcem dwóch synów bliźniaków z poprzedniego małżeństwa oraz córki Aleksandry, urodzonej w 1992 roku, z obecną żoną Lidią Popiel, z którą zawarł związek małżeński w 2000 roku.

Lech Wałęsa i Anna Walentynowicz – historia wchodzi na plan

W filmie zagrali aktorzy z poprzedniej części – Krystyna Janda i Jerzy Radziwiłowicz, a także gościnnie grający samych siebie: Lech Wałęsa, Anna Walentynowicz, Jerzy Borowczak, Zbigniew Lis, Teodor Kudła oraz Tadeusz Fiszbach.

Biorąc udział w „Człowieku z żelaza”, Lech Wałęsa został jedynym w historii laureatem nagrody Nobla, który wystąpił w filmie nagrodzonym Złotą Palmą w Cannes. To jeden z tych faktów, które trudno wymyślić – historia po prostu sama weszła na plan. Obecność prawdziwych uczestników strajku na ekranie obok aktorów nadała filmowi wymiar niemal dokumentalny.

Pozostałe ważne role w obsadzie

Obsada „Człowieka z żelaza” to prawdziwy przekrój ówczesnej polskiej elity aktorskiej. Na ekranie partnerują głównym bohaterom m.in. Krystyna Janda, Marian Opania, Bogusław Linda, Janusz Gajos, Andrzej Seweryn, Marek Kondrat, Bożena Dykiel, Artur Barciś, Janusz Zaorski i Krzysztof Zaleski.

Janusz Gajos – zagrał zastępcę szefa Radiokomitetu, jednego z funkcjonariuszy systemu, który zleca Winklowi kompromitujący reportaż.
Andrzej Seweryn – pojawia się w epizodycznej roli; ciekawostka: w tym samym czasie był byłym mężem Krystyny Jandy.
Irena Byrska – zagrała matkę Hulewicz, postać z otoczenia Maćka Tomczyka.
Wiesława Kosmalska – wcieliła się w postać Anny Hulewicz (choć w napisach podano inne imię bohaterki – Wiesława).

Pojawiający się pod koniec filmu utwór „Ballada o Janku Wiśniewskim” Krzysztofa Dowgiałły wykonali odgrywająca rolę Agnieszki Krystyna Janda, Jacek Kaczmarski, Przemysław Gintrowski i Zbigniew Łapiński.

Znaczenie obsady i recepcja filmowa

Z czasem pojawiły się głosy krytyczne wobec filmu, zarzucające mu brak zniuansowania, jednak „Człowiek z żelaza” to bezdyskusyjnie jeden z najważniejszych tytułów w polskim kinie, także według zagranicznych krytyków i filmowców. Martin Scorsese dołączył „Człowieka z żelaza” do swojego zestawu „Arcydzieł polskiego kina”.

Za produkcję „Człowieka z żelaza” już po wprowadzeniu stanu wojennego ekipę filmową spotkały represje – Zespół Filmowy „X” został rozwiązany, a Wajda musiał kręcić okresowo swoje filmy za granicą. Cena za nakręcenie tego filmu była więc bardzo realna – nie tylko artystyczna, ale i zawodowa.

Zrekonstruowany cyfrowo „Człowiek z żelaza” Andrzeja Wajdy (1981) został zaprezentowany podczas 70. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Cannes w prestiżowej sekcji Cannes Classics. Wzięli w niej udział m.in. Krzysztof Zanussi, Roman Polański, Jerzy Skolimowski, Agnieszka Holland, Małgorzata Szumowska, a także bliscy współpracownicy Andrzeja Wajdy, którzy pracowali z nim przy realizacji „Człowieka z żelaza” – Krystyna Janda i Allan Starski.

Film przetrwał próbę czasu nie tylko jako dokument epoki, ale jako dowód na to, jak wielki może być efekt synergii między reżyserem a obsadą – kiedy każdy z aktorów rozumie, że bierze udział w czymś więcej niż tylko produkcji filmowej.